Ba mẹ có con năm nay lên 12 nên hướng nghiệp con như thế nào?

Những năm gần đây mình hỗ trợ tư vấn hướng nghiệp nhiều cho các ba mẹ có con chuẩn bị nhập học trường quốc tế, du học, nên chia sẻ ra đây một số kinh nghiệm từ các tình huống mình thường gặp:

1. Con không biết rõ mình thích/hợp gì

• Ở thời điểm một bạn trẻ 17-18 tuổi, không cần nhất thiết phải rõ 100% tương lai làm cụ thể gì, phát triển thế nào. Mục đích giai đoạn này là xác định được “hướng”, chưa cần thiết phải là đường. Ví dụ con có thể chưa biết nên đi đường “Cầu Giấy” hay “Kim Mã”, “Xa lộ Hà Nội” hay “Phạm Văn Đồng”, nhưng con có thể nhắm đi hướng bắc, hướng nam, hướng tây hay đông – việc này làm được thông qua các công cụ trắc nghiệm, trò chuyện cùng chuyên gia hướng nghiệp.
• Một kinh nghiệm là trước khi chọn ngành đúng hãy đừng chọn sai trước đã. Cùng một sở thích, có rất nhiều lựa chọn đúng. Ví dụ con là người năng động, con làm được truyền thông, du lịch, bán hàng và nhiều thứ khác. Sai là bắt một bạn trẻ năng động phải học kế toán, tài chính, phân tích các con số, kiểu như vậy.

2. Con rất giỏi, chủ động, tìm hiểu nhiều, luôn ham học

• Ngược lại với các bạn ở trên, một nhóm khác là các con rất chủ động, chịu khó tham gia nhiều hoạt động, thành tích tốt…, nhóm các bạn này thì lại dễ có khả năng gặp một vấn đề là peer-pressure, tức là cảm thấy mình chưa đủ giỏi, so sánh mình với người khác, cảm thấy có quá nhiều lựa chọn mình thích không biết học gì.
• Với các bạn này, bố mẹ trước tiên đóng vai là bạn đồng hành, lắng nghe con tâm sự, nhiều khi không cần đưa ra lời khuyên. Tiếp theo bố mẹ dùng các mối quan hệ, khả năng giới thiệu con với người này người kia để con gặp gỡ, lắng nghe thông tin, từ đó con đưa ra quyết định. Nên để con quyết định và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

3. Con và bố mẹ có quan điểm khác nhau về ngành học

• Đây là tình huống mình gặp khá thường xuyên. Con muốn học ngành A nhưng bố mẹ thấy ngành B “ổn định hơn”, “dễ xin việc hơn”, hoặc đơn giản là bố mẹ đã hình dung từ lâu rằng con mình nên trở thành bác sĩ, kỹ sư, làm tài chính… Vấn đề là càng gần thời điểm chọn ngành, nếu hai bên cố chứng minh mình đúng thì câu chuyện hướng nghiệp rất dễ biến thành một cuộc tranh luận.
• Với trường hợp này, mình thường khuyên cả bố mẹ và con chuyển từ câu hỏi “ai đúng?” sang “dữ liệu nào đang cho thấy lựa chọn này phù hợp?”. Ví dụ nếu con muốn học Marketing, hãy cùng tìm hiểu chương trình học gồm những gì, công việc sau này ra sao, mức độ cạnh tranh thế nào, con đã có trải nghiệm nào chứng minh mình phù hợp chưa. Bố mẹ hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi, phản biện, nhưng nên để con là người cuối cùng đưa ra quyết định. Bởi suy cho cùng, người học 3-4 năm và đi làm vài chục năm sau đó vẫn là con.

4. Con chọn ngành theo trend, theo lương hoặc vì thấy bạn bè chọn nhiều

• Mỗi vài năm lại có một vài nhóm ngành trở nên rất “hot”. Trước đây có Marketing, Logistics, sau đó là Data, AI, Computer Science…, và rất dễ để một bạn lớp 12 nghĩ rằng ngành đang hot thì tương lai chắc chắn sẽ tốt. Nhưng thị trường lao động thay đổi rất nhanh, một ngành có nhu cầu cao hôm nay chưa chắc 4-5 năm nữa vẫn giữ nguyên như vậy.
• Theo mình, thông tin về thị trường và thu nhập vẫn cần tham khảo, nhưng không nên dùng nó làm tiêu chí duy nhất để chọn ngành. Một lựa chọn tốt thường nằm ở giao điểm giữa: con có khả năng làm, con có động lực theo đuổi, môi trường công việc phù hợp với tính cách và thị trường thực sự có nhu cầu. Ví dụ AI đang rất phát triển không có nghĩa tất cả học sinh đều nên học AI; cũng giống như bác sĩ có thu nhập tốt không có nghĩa tất cả mọi người đều phù hợp học Y.

5. Ba mẹ nên làm gì trong năm lớp 12?

• Mình nghĩ đây không còn là giai đoạn chỉ ngồi làm trắc nghiệm rồi chọn ra một cái tên ngành học. Nếu có thể, hãy giúp con tăng trải nghiệm thật: nói chuyện với anh chị đang học ngành đó, gặp người đang làm nghề, tham gia workshop, open day, học thử một khóa ngắn, làm một project nhỏ, đi volunteering hoặc internship nếu điều kiện cho phép. Một cuộc trò chuyện 60 phút với người đang làm nghề đôi khi giúp con hiểu nhiều hơn vài tuần đọc thông tin trên mạng.
• Và bố mẹ cũng không cần đặt áp lực rằng đến cuối lớp 12 con phải tìm được “ngành hoàn hảo”. Mục tiêu thực tế hơn là giúp con có đủ hiểu biết để đưa ra một lựa chọn hợp lý ở thời điểm hiện tại, hiểu vì sao mình chọn và biết mình cần tiếp tục khám phá điều gì trong 1-2 năm đầu đại học. Nghề nghiệp là một hành trình dài, việc chọn ngành đại học quan trọng, nhưng nó không phải quyết định khóa chặt cả cuộc đời của một bạn trẻ.